با نشان دادن آثار لطمه به حیثیت، آبرو یا آلام روحی از طریق شهادت، گزارش‌های تخصصی و قرائن نوعی. دادگاه با توجه به اوضاع و احوال، میزان مناسبی را به عنوان جبران تعیین می‌کند.
پاسخ کلی (با استناد به قوانین ایران)

۱) مبنای قانونی مطالبه خسارت معنوی
- اصل مسئولیت: ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی (مصوب ۱۳۳۹) هر کس بدون مجوز قانونی عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی به حیثیت، اعتبار، عواطف و احساسات دیگران لطمه وارد کند، مسئول جبران است.
- خسارت معنوی: ماده ۲ و ۹ قانون مسئولیت مدنی، و ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری (در دعوای ضرر و زیان ناشی از جرم) امکان مطالبه ضررهای مادی و معنوی را پیش‌بینی کرده‌اند.
- نوع جبران: ماده ۱۰ قانون مسئولیت مدنی، دادگاه می‌تواند علاوه بر محکومیت به پرداخت خسارت، حکم به اعاده حیثیت و اقدامات لازم برای جبران لطمه معنوی (مثل الزام به عذرخواهی، درج حکم در رسانه) بدهد. همچنین مطابق ماده ۱ و ۲ همان قانون، جبران می‌تواند به‌صورت مالی نیز تعیین شود.

۲) جایگاه «روابط نامشروع» و ارتباط آن با خسارت معنوی
- روابط نامشروع ساده: موضوع ماده ۶۳۷ قانون مجازات اسلامی (کتاب تعزیرات) که مجازات تعزیری دارد.
- زنا: طبق مواد ۲۲۱ به بعد قانون مجازات اسلامی (حدود) با شرایط خاص.
- طرح خسارت معنوی: شاکی خصوصی می‌تواند در پرونده کیفری به استناد ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری ضرر و زیان معنوی ناشی از جرم را مطالبه کند؛ یا جداگانه دعو ...