نکته کلیدی: در دعاوی مربوط به جوی‌های آب متروکه (رهاشده/غیرمورد استفاده) نقش کارشناس رسمی دادگستری غالباً تعیین‌کننده است؛ زیرا ماهیت حق و حدود مالکیت/انتفاع در چنین جوی‌ها، بدون بررسی میدانی، سوابق ثبتی و فنی هیدرولوژیک، به سادگی قابل احراز نیست.

چارچوب حقوقی و ماهیت حقوقی جوی‌های آب
- تمایز مال عمومی و خصوصی: مطابق ماده ۴۵ قانون اساسی و مواد قانون توزیع عادلانه آب ۱۳۶۱ (به‌ویژه مواد ۱، ۲، ۱۸ و ۲۰)، آب‌ها اصولاً انفال و در اختیار حکومت است، اما آثار حقوقی جوی‌ها بسته به اینکه جوی در اراضی عمومی، بستر نهر طبیعی، یا در املاک خصوصی و به‌عنوان تأسیسات آبیاری احداث شده باشد متفاوت است.
- جوی خصوصی/اختصاصی: اگر جوی به‌عنوان تأسیسات آبیاری در ملک خصوصی یا با هزینه و قصد خصوصی ایجاد شده باشد، اصل بر تعلق اعیان (خود مجرا/کانال) به مالک یا شرکای احداث‌کننده است؛ اما جریان آب تابع مقررات عمومی آب است و حق برداشت/انتفاع نیازمند مجوز یا سابقه حقابه/مجازات است (مواد ۱۸، ۲۰ قانون توزیع عادلانه آب؛ مواد ۹۳ به بعد قانون مدنی درباره حق‌الارتفاق و قواعد احیاء و حریم).
- جوی‌های عمومی/مشترک: جوی‌هایی که به‌طور عرفی مسیر مشترک آب برای چند ملک بوده‌اند، غالباً ماهیت اشاعه در اعیان یا حق‌الارتفاق بر ملک مسیر دارند. استهلاک یا ترک استفاده، می‌تواند به زوال حق ارتفاق بینجامد اگر به‌نحو م ...