پاسخ کوتاه:
- اراضی ملی: زمین‌هایی که طبق قانون ملی شدن جنگل‌ها و مراتع و قوانین بعدی به مالکیت عمومی/دولت (سازمان جنگل‌ها و مراتع) درآمده‌اند؛ عرفاً جنگل، مرتع، بیشه، اراضی جنگلی و مراتعی و برخی اراضی پایاب آن‌ها. نقل‌و‌انتقال خصوصی آن‌ها ممنوع است مگر در قالب مقررات واگذاری دولتی.
- اراضی موات: زمین‌های بی‌آب‌وعلف و غیرقابل بهره‌برداری که سابقه عمران و احیا توسط اشخاص ندارد و مالک خصوصی ندارد؛ اصل بر آن است که در اختیار دولت است و احیا و تملک آن تابع ضوابط خاص است.
- اراضی دایر: زمین‌هایی که سابقه عمران و احیا و بهره‌برداری دارند (زراعی، باغی، بنا، تأسیسات). می‌تواند در مالکیت خصوصی باشد و قابلیت خرید و فروش دارد، مشروط به احراز مالکیت و عدم تعارض با حدود منابع طبیعی/ملی.

توضیح مفصل همراه با مبانی قانونی و نکات عملی:

۱) اراضی ملی چیست؟
- مبنای قانونی: قانون ملی شدن جنگل‌ها و مراتع مصوب ۱۳۴۱ و مواد ۱ و ۲ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع مصوب ۱۳۴۶ و اصلاحات بعدی؛ همچنین ماده ۵۶ قانون حفاظت و بهره‌برداری (و آیین‌نامه‌های اجرای آن) درباره تشخیص و تحدید حدود اراضی ملی.
- تعریف عملی: کلیه جنگل‌ها، مراتع، بیشه‌های طبیعی و اراضی جنگلی که به موجب قانون ملی اعلام شده‌اند و نیز اراضی‌ای که کمیسیون ماده ۵۶ آن‌ها را ملی تشخیص داده و صورت‌مجلس تحدید حدود برایشان تنظیم شده است.
- وضعیت مالکیت: متعلق به عموم/دولت (نمایندگی: سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری). انتقال به اشخاص جز در چارچوب قوانین واگذاری (قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی، قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دو ...