پاسخ کوتاه: در معاملات مربوط به زمین‌های متعلق به «اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری» (اراضی ملی)، اگر معامله معیوب یا باطل باشد، مسیر جبران خسارت بسته به نوع عیب و وضعیت مالکیت زمین متفاوت است. اصولاً اگر موضوع معامله جزء اراضی ملی باشد و فروشنده خصوصی فاقد مالکیت بوده باشد، معامله باطل است و خریدار می‌تواند ثمن و خسارات ناشی از بطلان را از فروشنده مطالبه کند؛ اما زمین به هیچ‌وجه به خریدار منتقل نمی‌شود. اگر عیب، حقوقی یا فنی باشد (مثلاً عدم امکان اخذ کاربری یا وجود معارض)، بسته به شروط قرارداد و قواعد عمومی مسئولیت، امکان فسخ، مطالبه ارش، یا مطالبه خسارت وجود دارد. در ادامه چارچوب عملی و حقوقی را مرحله‌به‌مرحله می‌آورم.

۱) تشخیص وضعیت حقوقی ملک قبل از طرح دعوا
- استعلام ثبتی و منابع طبیعی:
- از اداره ثبت اسناد و املاک: استعلام وضعیت ثبتی/پلاک، وجود سابقه ملی‌شدن، حدود و حقوق ارتفاقی.
- از اداره منابع طبیعی و آبخیزداری: تطبیق پلاک و مختصات UTM با نقشه کاداستر اراضی ملی (سامانه کاداستر منابع طبیعی/اداره محل).
- از جهاد کشاورزی و بنیاد مسکن/راهداری در نقاط خاص: بررسی طرح هادی/کاربری و معارضات.
- نکته کلیدی: مطابق ماده ۵۶ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع و آراء هیأت ماده واحده موضوع قانون تعیین تکلیف اراضی اختلافی (مصوب ۱۳۶۷ و اصلاحات)، اراضی ملی تشخیص‌شده در ید و اختیار دولت (سازمان جنگل‌ها) است و اشخاص خصوصی حق نقل و انتقال آن را ندارند. در صورت ملی بودن، معامله از اساس غیرنافذ/باطل است.

۲) انواع عیب در معاملات اراضی و آثار آن
- بطلان به دلیل فقدان مالکیت یا غیرقابل انتقال ...